Kim tak naprawdę były Masche?

Dwuznaczne oblicze wiejskiego Piemontu

W Langhe, Roero, Astesanie i dolinach południowego Piemontu wystarczy, że jakiś przedmiot bez powodu upadnie albo na chwilę zniknie, by ktoś z uśmiechem skomentował: „A-i é le masche”.

I tak Masca pojawia się w opowieściach i powiedzeniach. To pozostałość dawnego wyobrażenia, którego nie sposób sprowadzić do prostej definicji.

Termin masca oznacza w języku piemonckim czarownicę. Jego użycie poświadczono co najmniej od VII wieku: pojawia się bowiem w Edikcie Rotariego (643 n.e.) w formie mascam, obok łacińskiego słowa striga.

Językoznawcy wiążą to słowo z przedłacińskim rdzeniem, być może spokrewnionym ze słowem „maska”, oznaczającym ducha lub niepokojącą obecność. Inne hipotezy wywodzą je z hiszpańskiego lub hiszpańskiego arabskiego (mascar → „żuć”; arabski masakha → „przemieniać”)

Związek między masche a maskami nie jest przypadkowy. Karnawał, symboliczny moment przejścia od zimy do wiosny, oznacza przejście z królestwa umarłych do królestwa żywych. I właśnie na tej granicy porusza się masca.

Kobiety na marginesie

W piemonckim folklorze masche to niemal zawsze kobiety. Starsze, samotne, często owdowiałe, żyjące na marginesie społeczności.

W społecznościach wiejskich to, co wymykało się spod kontroli, zwłaszcza jeśli uosabiała to kobieta, łatwo stawało się powodem do podejrzeń.

Wiele z tych kobiet posiadało praktyczną wiedzę: o ziołach, lekach, cyklach przyrody i metodach leczenia przekazywanych ustnie. W czasach, gdy oficjalna medycyna była niedostępna, ta wiedza była cenna, a właśnie dlatego mogła stać się niebezpieczna.

Między leczeniem a oskarżeniem

Z jednej strony masca była uzdrowicielką, położną i znawczynią przyrody.
Z drugiej strony wystarczył nieudany rytuał albo plotka, by oskarżono ją o powodowanie chorób, nieszczęść i niewytłumaczalnych zdarzeń.

Wraz z kulturowym i religijnym kształtowaniem się pojęcia czarów między średniowieczem a epoką nowożytną ta dwuznaczność stawała się coraz silniejsza. Kościół i trybunały inkwizycyjne zaczęły mówić o nocnych lotach, przemianach i paktach z demonami, które stały się elementami uporządkowanego oskarżenia.

Masche, podobnie jak czarownice w całej Europie, były prześladowane, ponieważ uznawano je za winne na podstawie wymuszonych zeznań, tortur i wyroków.

Wieczorne czuwania

Podczas vijà, wieczornych czuwań w stajniach i kuchniach, masche stawały się bohaterkami opowieści. Ich wizerunek nabierał tu nowych cech: nie były już wyłącznie złe, lecz kapryśne, nieprzewidywalne, a czasem nawet dobroczynne.

Opowiadano, że potrafiły zmieniać się w zwierzęta, opuszczać własne ciało, poruszać się nocą, wpływać na pogodę lub codzienne wydarzenia.

W niektórych częściach Piemontu ta tradycja wcale nie zanikła. W Pocapaglii, w Roero, działa ekomuzeum poświęcone „Rocche e Masche”, a postać Miciliny, kobiety oskarżonej o czary, która stała się lokalnym symbolem, wciąż opowiada się jako część tożsamości tego regionu.

W Paroldo, w Alta Langa, masche do dziś są ważnym elementem lokalnej narracji kulturowej. Choć ostatnia czarownica zmarła w latach 30., można być niemal pewnym, że wciąż krążą po zaułkach tej wioski...

Poza czarownicą

Te kobiety „znały się na fizyce”: znały zioła, lekarstwa i naturalne cykle. Przygotowywały maści i mikstury, czasem także z silnie działających roślin, takich jak belladonna i bieluń, oraz stosowały przekazywane z pokolenia na pokolenie formuły, gesty i słowa. Były strażniczkami pradawnej wiedzy, podobnej do tej, którą posiadali szamani lub druidzi, być może mającej celtyckie korzenie, na co wskazują tradycje związane z baroldo.

Choć były to głównie kobiety, istnieli również masconi. Jednak tylko kobiety mogły przekazywać moc, często za pomocą symbolicznych przedmiotów: książki, chochli, kłębka wełny. Było to ciche, dyskretne przekazywanie wiedzy, niemal zawsze w gronie rodzinnym.

Ale najważniejsze jest coś innego: masche opowiadają mniej o rzekomych mocach nadprzyrodzonych, a znacznie więcej o społeczeństwie, które je sobie wyobraziło.