Le Janas: fate, streghe e misteri del cuore della Sardegna

Nie ma na świecie kultury, która nie znałaby wróżek. Od jednego krańca globu po drugi „mały lud” od zawsze fascynował i budził niepokój, przekazywany z pokolenia na pokolenie w legendach, opowieściach i ludowych pieśniach.

Na Sardynii te istoty mają jednak szczególną tożsamość: to Janas (lub Gianas), tajemnicze i niejednoznaczne postacie, od wieków obecne w wyobraźni mieszkańców wyspy.

Od świetlistych wróżek, przez samotne czarodziejki, po okrutne wampiry, Janas są jednym z najbardziej złożonych i fascynujących zjawisk sardyńskiego folkloru.

Kim są Janas?

Janas są zazwyczaj opisywane jako małe wróżki, piękne i delikatne, potrafiące latać i obdarzone magicznymi mocami. W niektórych częściach wyspy przybierają jednak postać kobiet o normalnym wzroście, często ubranych w eleganckie czerwone suknie, z kwiatową chustką noszoną na cześć świętej Zyty oraz cennymi złotymi naszyjnikami.

W zależności od legendy ich wygląd się zmienia: od eterycznych i dobroczynnych istot po wiedźmy, czarodziejki, a nawet wampiry. Podobno ich postać zmienia się w zależności od zachowania ludzi: ukazywały się jako wróżki tym, którzy byli uczciwi, ale przeobrażały się w przerażające potwory, jeśli je zdradzono lub oszukano.

Siedziby Janas: Domus de Janas

Według tradycji Janas mieszkały w Domus de Janas (po sardyńsku: „domy wróżek”), starożytnych prenuragijskich grobowcach wykutych w skale ponad 5000 lat temu. Te stanowiska archeologiczne, widoczne do dziś w wielu częściach wyspy, uznawano za bramy do innych światów, być może nawet do zaświatów.

Mówi się, że Janas same je wykopały, swoimi mocnymi, długimi paznokciami i że żyły w nich, ukryte przed światłem słońca, ponieważ ich niezwykle delikatna skóra nie znosiła nawet jednego promienia słońca: spłonęłyby na śmierć.

W niektórych legendach Janas mieszkają natomiast na szczytach nuragów lub wśród wzgórz, wychodząc tylko nocą, by tańczyć, prząść lub szukać drożdży do chleba.

Głosy w lesie

Wiele ludowych opowieści mówi o tajemniczych głosach, słyszanych w ciemne noce wśród sardyńskich lasów. Wędrowcy wracający z pracy, zabawy lub miłosnego spotkania opowiadali, że słyszeli nieodparte wołania dobiegające ze wzgórz. Ci, którzy wyruszali ich szukać, często już nie wracali.

Te głosy należały do Janas, które trzykrotnie wołały wybraną osobę, by pokazać jej swoje bezcenne skarby. Jeśli ofiara okazywała się uczciwa, nagradzano ją złotymi przedmiotami lub magiczną ochroną. Lecz jeśli próbowała kraść lub oszukiwać, wszystko, czego dotknęła, zamieniało się w węgiel lub popiół.

Zajęcia Janas

W ciągu dnia Janas pozostawały ukryte w swoich domostwach, spędzając czas na:

• Prząść len i tkać na złotych krosnach

• Szyć złotymi i srebrnymi nićmi

• Rozwieszać pranie na łąkach w świetle księżyca

• Modlić się w wiejskich kościołach

• Prosić o drożdże do chleba, ponieważ mówiono, że „drożdże, które zobaczą księżyc, nie sprawią, że ciasto wyrośnie”

Dobre Janas i Mała Janas

Sardynia jest rozległa i różnorodna, podobnie jak jej legendy. W niektórych miejscowościach, takich jak Tonara, Isili czy Tempio Pausania, opowiada się o Mala Janas, złych wróżkach, kusicielkach lub złośliwych duchach, często kojarzonych z krwią i śmiercią. W tych wersjach Jany uwodzą mężczyzn, by następnie wyssać z nich siły, co wyraźnie nawiązuje do wampirów z europejskiego folkloru.

Gdzie indziej zaś są postrzegane jako opiekuńcze i hojne, zwłaszcza wobec dzieci, ubogich i ludzi o czystym sercu. Obdarowywały ich talizmanami, szczęściem i wiedzą.

Etymologia i mityczne pokrewieństwa

L’etymologia nazwy „Jana” jest niepewna i fascynująca. Może pochodzić od:

• Janus, rzymski bóg progów i przejść

• Diana, bogini Księżyca i lasów, od której miałaby pochodzić także nazwa Virghines

• Albo też od janar z Kampanii, czarownic podobnych wyglądem i mocami, które knują w ciemności, mając niejednoznaczne zamiary

Ten związek ze starożytnymi bóstwami, przejściem między światami i kobiecą tajemnicą podkreśla mityczną rolę Jan jako strażniczek granicy między światem ludzi a nadprzyrodzonym.

Istoty sardyńskiej duszy

Jany to nie tylko wspomnienie przeszłości, lecz żywy symbol sardyńskiej duszy: dzikiej, tajemniczej, pradawnej. Istoty zarazem fascynujące i budzące lęk uosabiają najgłębsze dualizmy tradycyjnej kultury: światło i cień, dar i kara, piękno i zwodzenie.

Jeszcze dziś, w ciche noce pośród sardyńskich wzgórz, ktoś twierdzi, że słyszy daleki głos, który woła trzy razy...