Waar zijn de vlinders gebleven?

Gisteren, tijdens een van mijn gebruikelijke wandelingen, begon ik om me heen te kijken. De vertrouwde bomen, enkele weelderige bloemen en veel zon. Maar er was geen beweging.

Ik vroeg me af: waar zijn de vlinders gebleven?

Als klein meisje herinner ik me balkons vol leven, weiden die in de lente en de zomer leken te kleuren van vleugels: wit, geel, oranje, bruin en blauwachtig. Sommige klein en druk, andere traag en laag als de kleine vliegzwaluw.

Tegenwoordig loop ik echter vaak lang zonder er een tegen te komen. Ik vroeg me af of het slechts een nostalgische indruk van mij was.

Maar nee. De vlinders nemen echt af. En dat gebeurt langzaam. In de ene zomer zie je er iets minder. Het jaar daarna nog minder. Daarna raak je eraan gewend.

Elke generatie groeit op met een ander beeld van de natuur. Als je als kind in de middag tientallen vlinders zag, was dat jouw normaal. Als een meisje er vandaag twee ziet, zal dat voor haar de normaal zijn.

Als volwassenen bezoeken vlinders bloemen en dragen ze bij aan de bestuiving van wilde en gecultiveerde planten. Tijdens alle fasen van hun leven worden ze ook voedsel voor andere dieren: vogels, reptielen, amfibieën, kleine zoogdieren en andere insecten.

Alles is dus met elkaar verbonden. Wanneer een vlinder verdwijnt, verzwakt een relatie. Als er velen verdwijnen, beginnen veel banden te breken.

Volgens het Europees Milieuagentschap is de Europese index van graslandvlinders, gebaseerd op 17 soorten die typisch zijn voor graslanden, tussen 1991 en 2023 met 50% gedaald.

(https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/grassland-butterfly-index-in-europe-1)

De helft. In iets meer dan dertig jaar. Dit cijfer betekent niet dat elke individuele soort overal op dezelfde manier is gedaald.

Maar de algemene trend is dat graslandvlinders sterk afnemen, en de daling wordt vooral gedreven door de meest gespecialiseerde soorten, die specifieke omstandigheden nodig hebben om te overleven.

Italië is een van de Europese landen met de rijkste biodiversiteit. Deze rijkdom komt voort uit de verscheidenheid van zijn landschappen.

Ook de vlinders vertellen dit verhaal van overvloed. In ons land leven honderden soorten dagvlinders.

De Rode Lijst van Italiaanse vlinders heeft 289 soorten dagvlinders, oftewel vlinders die overdag actief zijn, beoordeeld. Daaronder is één soort onlangs in Italië uitgestorven: Lycaena helle. Achttien soorten worden als bedreigd beschouwd.

Onder de meest kwetsbare namen bevinden zich Euphydryas maturna, Papilio alexanor, Erebia christi, Hipparchia sbordonii en Parnassius mnemosyne.

Waarom verdwijnen ze?

De eerste oorzaak is het verlies en de verandering van leefgebieden.

Veel bloemrijke weiden zijn omgevormd, bebouwd, te vaak gemaaid of aan hun eigen verval overgelaten. 

Dan is er de intensieve landbouw, met het gebruik van pesticiden, herbiciden en meststoffen.

Dan is er de versnippering van leefgebieden. Een geïsoleerde weide, omringd door wegen, beton, behandelde akkers of steriele tuinen, is misschien niet voldoende. Vlinders moeten zich kunnen verplaatsen, elkaar tegenkomen en nieuwe gebieden koloniseren, 

Tot slot is er klimaatverandering. Steeds warmere zomers, langdurige droogte, vroegere lentes en verstoorde seizoenen kunnen de levenscyclus van vlinders verstoren.

Vlinders reageren snel op veranderingen in het milieu.

Daarom worden ze gebruikt als indicatoren voor de gezondheid van ecosystemen. Als een milieu aan kwaliteit verliest, laten vlinders dat vaak snel zien. Als een leefgebied echter wordt hersteld, beter wordt beheerd, mag bloeien en wordt beschermd tegen pesticiden, kunnen vlinders ook positief reageren.

Toch is niet alles verloren.

Experts benadrukken dat vlinders een hoog herstelpotentieel hebben, als er gunstige omgevingsomstandigheden worden gecreëerd.

Wanneer een weide minder intensief wordt beheerd, wanneer het gebruik van pesticiden wordt verminderd, wanneer wilde bloemen, hagen en waardplanten worden laten groeien, kunnen vlinders terugkeren.

Want als ze kunnen terugkeren, dan tellen onze keuzes echt. Die landbouwkundige. Die politieke. Die ruimtelijke keuzes. Maar ook die persoonlijke keuzes.

Een balkon zal niet op zichzelf alle vlinders redden, en ook geen wildere tuin. Maar elke levendige ruimte kan een klein punt van verzet worden in een steeds armer landschap.

We kunnen planten kiezen die nuttig zijn voor bestuivers, zoals lavendel, tijm, oregano, salie, venkel, margrieten, alsem, viooltjes, goudsbloem, kapucijn, klaver of rozemarijn. We kunnen ook ruimte geven aan wilde planten, in plaats van ze meteen te verwijderen.

We kunnen een deel van de tuin minder kort en minder gecontroleerd laten. We kunnen ook met meer helderheid naar onze dagelijkse keuzes kijken. Wat we eten, wat we kopen, de materialen die we kiezen, het vleesverbruik, het idee van "netheid" en "orde" dat we op groene ruimtes toepassen: alles heeft een gewicht.