De Janas: feen, heksen en mysteries uit het hart van Sardinië

Er bestaat geen cultuur ter wereld die de feeën niet kent. Aan alle kanten van de planeet heeft het “kleine volk” altijd gefascineerd en beangstigd, overgeleverd via legenden, verhalen en volksliederen.

Op Sardinië krijgen deze wezens echter een heel eigen identiteit: het zijn de Janas (of Gianas), mysterieuze en dubbelzinnige figuren die al eeuwenlang deel uitmaken van de verbeelding van de eilandbewoners.

Tussen lichtgevende feeën, eenzame tovenaressen en wrede vampiers vormen de Janas een van de meest complexe en fascinerende uitingen van de Sardijnse folklore.

Wie zijn de Janas?

De Janas worden over het algemeen beschreven als kleine feeën, mooi en delicaat, in staat om te vliegen en bezeten van magische krachten. In sommige gebieden van het eiland nemen ze echter de gedaante aan van vrouwen van normale lengte, vaak gekleed in elegante rode gewaden, met een bloemenkatoen ter ere van Sint-Zita en kostbare gouden kettingen.

Afhankelijk van de legende varieert hun uiterlijk: van etherische en welwillende wezens tot heksen, tovenaressen of zelfs vampiers. Men zegt immers dat hun gedaante verandert op basis van het gedrag van mensen: ze verschenen als feeën voor de eerlijke, maar veranderden in angstaanjagende monsters als ze werden verraden of bedrogen.

De verblijfplaatsen van de Janas: de Domus de Janas

Volgens de traditie woonden de Janas in de Domus de Janas (in het Sardeens: “huizen van de feeën”), eeuwenoude pre-nuragische graven die in de rotsen zijn uitgehouwen en dateren van meer dan 5.000 jaar geleden. Deze archeologische structuren, die vandaag de dag nog steeds in veel delen van het eiland zichtbaar zijn, werden gezien als poorten naar andere werelden, misschien zelfs naar het hiernamaals.

Men zegt dat de Janas ze zelf hadden uitgehouwen, met hun sterke, lange nagels, en dat ze er verborgen waren voor het zonlicht, omdat hun uiterst delicate huid zelfs een enkele zonnestraal niet kon verdragen: ze zouden dan verbranden.

In sommige legenden wonen de Janas daarentegen bovenop de nuraghi of tussen de heuvels, en komen ze alleen 's nachts naar buiten om te dansen, te spinnen of gist voor het brood te zoeken.

Stemmen in het bos

Veel volksverhalen gaan over mysterieuze stemmen die in de donkere nachten tussen de Sardijnse bossen worden gehoord. Reizigers die terugkeerden van hun werk, van een feest of van een romantische ontmoeting vertelden dat ze onweerstaanbare roepen uit de heuvels hadden gehoord. Wie zich op hun zoektocht waagde, keerde vaak niet meer terug.

Die stemmen waren van de Janas, die drie keer riepen naar de uitverkoren persoon om haar onschatbare schatten te tonen. Als het slachtoffer zich eerlijk bleek, werd het beloond met gouden voorwerpen of magische bescherming. Maar als het probeerde te stelen of te bedriegen, veranderde alles wat het aanraakte in houtskool of as.

De activiteiten van de Janas

Overdag bleven de Janas verborgen in hun verblijfplaatsen, waar ze hun tijd besteedden aan:

• Het spinnen van vlas en weven op gouden weefgetouwen

• Naaien met gouden en zilveren draden

• De was ophangen in de weiden bij maanlicht

• Bidden in de dorpskerken

• Gist vragen voor het brood, omdat men zei dat “gist die de maan ziet, niet doet rijzen”

Goede Janas en Mala Janas

Sardinië is groot en gevarieerd, en daarmee ook de legenden. In sommige dorpen zoals Tonara, Isili of Tempio Pausania vertelt men over Mala Janas, boze feeën, verleidsters of schadelijke geesten, die vaak met bloed en de dood worden geassocieerd. In deze versies verleiden de Janas mannen om hen vervolgens te uit te zuigen, in een duidelijke parallel met de vampiers uit de Europese folklore.

Overal anders worden ze daarentegen gezien als beschermend en edelmoedig, vooral tegenover kinderen, de armen en de zuiverhartigen. Aan hen gaven ze talismanen, geluk en kennis.

Etymologie en mythische verwantschappen

De etymologie van de naam “Jana” is onzeker en fascinerend. Het zou kunnen afstammen van:

• Janus, de Romeinse god van drempels en overgangen

• Diana, de godin van de maan en de bossen, waarvan ook de naam Virghines zou afstammen

• Of nog de janare uit Campanië, heksen die qua uiterlijk en krachten op hen leken en in de duisternis complotten met dubbelzinnige doelen

Deze band met oude godheden, de overgang tussen werelden en het vrouwelijke mysterie benadrukt de mythische rol van de Janas als bewakers van de grens tussen het menselijke en het bovennatuurlijke.

Wezens van de Sardijnse ziel

De Janas zijn niet alleen een herinnering aan het verleden, maar ook een levend symbool van de Sardijnse ziel: wild, mysterieus, eeuwenoud. Wezens die tegelijkertijd fascinerend en angstaanjagend zijn, belichamen de diepste dualismen van de traditionele cultuur: licht en schaduw, geschenk en straf, schoonheid en bedrog.

Ook vandaag de dag zegt iemand in de stille nachten tussen de Sardijnse heuvels een verre stem drie keer te horen roepen...