Legenden van de Italiaanse feeën | Afb. 2 — Dochters van het water en het woud: de Anguane van de Alpen

In het dichte weefsel van de legenden van de Italiaanse Alpen leeft een wezen dat tegelijkertijd verleidelijk en ongrijpbaar, magisch en beangstigend is: de anguana. Ook bekend onder tientallen andere namen — agana, subiana, gane, vivana, pagana, acquana, longana — is deze mythologische figuur een van de rijkste en gelaagste uit de alpen- en prealpenfolklore van Triveneto, de Dolomieten, Lessinia en zelfs Lombardije en Romagna.

Wezens van het water, sporen van oeroude culten

De anguane zijn nauw verbonden met het water: ze bewonen bronnen, beken, stroompjes, vochtige grotten en verborgen wateroppervlakken, en in veel verhalen beschermen ze de vissers of de bronnen zelf, en schenken ze geluk en welzijn aan wie hen respecteert. Maar hun aanwezigheid is niet altijd welwillend: als ze beledigd, misleid of respectloos aangeroepen worden, kunnen ze ongeluk of tegenspoed brengen, of degene die hen ontmoet dwingen tot absurde en eindeloze handelingen — zoals een rieten mand vullen met water.

Hun oorsprong lijkt ver in het verleden te liggen, waarschijnlijk in de sjamanistische en animistische rituelen van het prechristelijke Europa. Volgens enkele etymologieën zou de term anguana afgeleid zijn van het Latijnse anguis (slang), en deze halfgoddelijke vrouwen — vaak half mens en half vis of reptiel — doen sterk denken aan andere “heersters van het water” uit de Europese mythologie: de ondine, de Slavische rusalki, de Franse melusine.

Een mythe met duizend gezichten: van de Dolomieten tot het meer van Venetië

De verhalen over anguane zijn wijdverspreid in het noordoosten van Italië. Er zijn getuigenissen te vinden in:

• Canzo, in Lombardije, waar een cultus werd gevierd bij de Cèpp da l’Angua tijdens het feest van de Giubiana;

• Campofontana, in Lessinia, waar ze in een grot achter de Sengio Rosso woonden;

• de Friulische en Carnische dalen (zoals Val d’Arzino, Val Tagliamento, Valli del Natisone), waar hun mythe versmelt met die van de krivapete, bergeesten met misvormde gedaanten;

• de ladinische Dolomitendalen, van Val Gardena tot Fodom, van Val di Fassa tot Ampezzano, waar de anguane ook in de Saga dei Fanes voorkomen, een beroemde mythologische cyclus van de Dolomieten.

Er zijn ook plaatsnamen die aan hen doen denken: de Anguan-tal (dal van de anguana) in Campofontana, talrijke Buso dell’Anguana (grotten of spleten) in de provincie Vicenza, of rotsen en kliffen die aan hen zijn gewijd. Hun nagedachtenis is in de plaatsen, de rituelen en de namen gegrift.

Onzeker uiterlijk

Zoals veel figuren uit de folklore verandert ook de anguana van gedaante, afhankelijk van de lokale traditie. In sommige verhalen is ze een prachtige jonge vrouw met gouden haar, gekleed in wit of in levendige kleding in oranje en rood; in andere is ze een magere en beangstigende oude vrouw. Ze verbergt echter altijd een geheim: niet-menselijke kenmerken — zwemvliezen of hoefen, geschubde benen, een holle rug — die ze verbergt onder mos, schors of onder wijde kleding.

Soms is haar gezang melodieus, dan weer hoor je een schel geschreeuw: sigàr come n’anguana, zei men vroeger in Veneto. In sommige varianten is ze zelfs een dodelijke verleidster die jongeren in het water trekt en hen tot ze verdrinken uitlacht — zoals de rusalki.

Tussen geschenk en vloek: de kennis die van de feen werd gestolen

Opmerkelijk genoeg vertellen veel verhalen dat de anguane de mensen essentiële ambachten hebben geleerd: spinnen, kaas maken, en zelfs glasbewerking of zoutwinning. Maar de mensen, zo weet je, vergeten gemakkelijk. Wanneer ze het verbond verbreken of respectloos zijn, raakt de anguana beledigd en verdwijnt ze, en neemt ze die kostbare kennis met zich mee.

Dit thema van het “ontzegde geschenk” komt vaak voor in Europese sprookjes: het magische wezen vertrekt voorgoed, en de mensheid blijft zonder zijn kunst.

Van cultus naar folklore: de Anguana en het christendom

De verbeelding rond de anguana is door de eeuwen heen veranderd. In de ladinische en cimberiaanse gebieden, evenals in de Friulische Carnia, werd ze nog aan het eind van de middeleeuwen vereerd. De overgang van de heidense cultus naar christelijke demonisering vond waarschijnlijk plaats na het Concilie van Trente, toen lagere godheden en oeroude culten werden geherinterpreteerd als uitingen van de duivel.

De watergodin werd een heks, of in ieder geval een onrustige geest, zoals gebeurde met veel andere vrouwelijke figuren uit de volkstraditie.

Een vergeten triade van waterfeen

De anguane, vaak in drievoudige vorm afgebeeld (drie zusters, drie feen, drie vrouwen gekleed in licht), weerspiegelen een van de oudste archetypen van het vrouwelijke heilige. Ze beheersen de tijd en de natuur, wonen op afgelegen plekken die alleen toegankelijk zijn voor wie weet hoe hij initiatieriten aangaat. Ze zijn moeders, geliefden, gidsen of vijanden, afhankelijk van het gedrag van de mensen.

Dit verbindt haar rechtstreeks met vergelijkbare figuren in het hele continent: de Franse melusine, de godmoedersfeen, de zeemeerminnen uit het zuiden, de noordelijke valkuren. Maar in tegenstelling tot de beterbekende wezens uit de Griekse of Germaanse mythologie, brengen de anguane een specifiek landschap met zich mee, een culturele geografie van stenen, water, dialectwoorden en banden tussen het lichaam en de bergen.

De anguana is een spiegel van water waarin de identiteit van de alpenlanden al eeuwenlang wordt weerspiegeld: ze belichaamt de eerbiedige vrees voor de natuur, de spanning tussen het heidense en het christelijke, het mysterie van het vrouwelijke en de nostalgie naar een vergeten kennis. Het is niet alleen folklore: het is levend geheugen, gelaagd en nog steeds aanwezig in plaatsnamen, gezegden, volksliederen en rituelen.

In haar gezicht vermengen zich de oeroude watergodinnen, de moeders van de aarde, de feen en de heksen, de geliefden en de rebellen. Misschien is dat waarom de anguana nooit sterft: want elke keer als we het geluid van een beekje horen, herinnert een oeroud echo ons eraan dat daar, misschien, iets magisch nog steeds naar ons kijkt. 🩵

Dit is de tweede stop van onze cyclus gewijd aan de “Legenden Faerie d’Italia” — een reis tussen feen, geesten, heksen en betoverde wezens uit onze volkstraditie. Volgende keer een nieuw verhaal...